Interrogation et connecteurs logiques : wach, chnou, fin, ch7al, 3lach
Poser une question en darija ne demande aucune inversion ni auxiliaire : on place le mot interrogatif en tête et on garde l'ordre normal de la phrase. Cette fiche recense tous les outils interrogatifs, puis les connecteurs qui permettent d'enchaîner deux idées — cause, conséquence, but, opposition, condition — c'est-à-dire de passer de la phrase isolée à la conversation.
Index
1. La question fermée : wach
Pour une question à réponse oui/non, il suffit de placer واش (wach) en tête de phrase, sans rien changer d'autre. À l'oral rapide, on peut même l'omettre et se contenter d'une intonation montante.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| واش نتَ مغربي؟ | wach nta maghribi ? | Es-tu marocain ? |
| واش كتهضر الفرنسية؟ | wach kathDer lfransawiya ? | Parles-tu français ? |
| واش عندك الوقت؟ | wach 3endek lwe9t ? | As-tu le temps ? |
| واش مشيتي للسوق؟ | wach mchiti lssou9 ? | Es-tu allé au marché ? |
| واش كاين شي مشكيل؟ | wach kayn chi mochkil ? | Y a-t-il un problème ? |
| واش غادي تجي معانا؟ | wach ghadi tji m3ana ? | Vas-tu venir avec nous ? |
Réponses :
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| إيه / نعم | iyeh / na3am | oui |
| لا | la | non |
| واخا | wakha | d'accord, OK |
| إيوا | iwa | eh bien, alors (relance) |
| ممكن | momkin | peut-être, c'est possible |
| ياك؟ | yak ? | n'est-ce pas ? (attente de confirmation) |
Le tag question yak ? s'ajoute en fin de phrase affirmative : nta jay m3ana, yak ? = « Tu viens avec nous, non ? »
2. Les mots interrogatifs
| Arabe | Arabizi | Français | Portée |
|---|
| واش | wach | est-ce que | question oui/non |
| شنو / أش | chnou / ach | quoi, que | chose |
| شكون | chkoun | qui | personne |
| فين | fin | où | lieu |
| منين | mnin | d'où, quand (selon contexte) | origine |
| فوقاش / إمتى | fou9ach / imta | quand | temps |
| شحال | ch7al | combien | quantité, prix |
| علاش / علاه | 3lach / 3lah | pourquoi | cause |
| كيفاش | kifach | comment | manière |
| أشمن / أنا | achmen / ana | quel, lequel | choix |
| مع من | m3a men | avec qui | accompagnement |
| ديال من | dyal men | à qui | possession |
| بشحال | bch7al | à combien, pour quel prix | prix |
Trois variantes coexistent et se répartissent selon la position :
| Forme | Emploi | Exemple |
|---|
| chnou / chno (شنو) | Devant un nom ou seul | chnou hada ? = c'est quoi ça ? |
| ach (أش) | Devant un verbe | ach kaddir ? = qu'est-ce que tu fais ? |
| chno houwa | Devant un défini | chnou howa lmochkil ? = quel est le problème ? |
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| شنو هادا؟ | chnou hada ? | Qu'est-ce que c'est ? |
| أش كدير؟ | ach kaddir ? | Qu'est-ce que tu fais ? |
| أش بغيتي؟ | ach bghiti ? | Que veux-tu ? |
| شنو سميتك؟ | chnou smitek ? | Comment t'appelles-tu ? (litt. quel est ton nom) |
| أش كاين؟ | ach kayn ? | Qu'y a-t-il ? / Quoi de neuf ? |
| شنو قلتي؟ | chnou 9lti ? | Qu'as-tu dit ? |
| أش من ساعة؟ | achmen sa3a ? | Quelle heure ? |
chkoun (qui) fonctionne exactement pareil :
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| شكون نتَ؟ | chkoun nta ? | Qui es-tu ? |
| شكون هادا؟ | chkoun hada ? | Qui est-ce ? |
| شكون جا؟ | chkoun ja ? | Qui est venu ? |
| مع من مشيتي؟ | m3a men mchiti ? | Avec qui es-tu allé ? |
| ديال من هاد الكتاب؟ | dyal men had lktab ? | À qui est ce livre ? |
4. Fin : où, d'où, par où
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| فين | fin | où |
| فين كاين | fin kayn | où se trouve |
| منين | mnin | d'où |
| لفين | lfin | vers où |
| فين ما | fin ma | partout où |
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| فين كتسكن؟ | fin katskon ? | Où habites-tu ? |
| فين كاين الطريق؟ | fin kayn TTri9 ? | Où est la route ? |
| فين غادي؟ | fin ghadi ? | Où vas-tu ? |
| منين نتَ؟ | mnin nta ? | D'où viens-tu ? |
| فين كاينة المحطة؟ | fin kayna lma7aTTa ? | Où est la gare ? |
| فين ما مشيتي، غادي نلقاك | fin ma mchiti, ghadi nl9ak | Où que tu ailles, je te retrouverai. |
5. Ch7al : combien
شحال (ch7al) couvre la quantité, le prix, l'âge et la durée. Devant un nom, on insère souvent dyal ou men.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| شحال هادا؟ | ch7al hada ? | Combien ça coûte ? |
| بشحال؟ | bch7al ? | À combien ? Pour quel prix ? |
| شحال ديال الفلوس؟ | ch7al dyal lflous ? | Combien d'argent ? |
| شحال عندك فالعمر؟ | ch7al 3endek f l3omr ? | Quel âge as-tu ? |
| شحال من مرة؟ | ch7al men merra ? | Combien de fois ? |
| شحال ديال الوقت؟ | ch7al dyal lwe9t ? | Combien de temps ? |
| شحال فالساعة؟ | ch7al f ssa3a ? | Quelle heure est-il ? |
| شحال بقا ليك؟ | ch7al b9a lik ? | Combien t'en reste-t-il ? |
6. 3lach, 3lah : pourquoi
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| علاش | 3lach | pourquoi |
| علاه | 3lah | pourquoi (variante, Nord) |
| حيت / حيتاش | 7it / 7itach | parce que |
| علاحقاش | 3la7e99ach | parce que (soutenu) |
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| علاش ما جيتيش؟ | 3lach ma jitich ? | Pourquoi n'es-tu pas venu ? |
| حيت كنت مريض | 7it kont mriD | Parce que j'étais malade. |
| علاش هادشي؟ | 3lach hadchi ? | Pourquoi tout ça ? |
| كيفاش دايرة الأمور؟ | kifach dayra l2oumour ? | Comment vont les choses ? |
| كيفاش نمشي للمحطة؟ | kifach nemchi llma7aTTa ? | Comment aller à la gare ? |
| فوقاش غادي تجي؟ | fou9ach ghadi tji ? | Quand vas-tu venir ? |
| إمتى كتبدا الخدمة؟ | imta katbda lkhedma ? | Quand commence le travail ? |
7. Questions indirectes
En discours indirect, le mot interrogatif reste en place et il n'y a aucune transformation de l'ordre des mots. Pour une interrogation fermée indirecte, wach devient « si ».
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ما عرفتش فين مشى | ma 3reftch fin mcha | Je ne sais pas où il est allé. |
| قال ليا شحال خلص | 9al liya ch7al khelleS | Il m'a dit combien il a payé. |
| سولتو واش غادي يجي | swweltou wach ghadi yji | Je lui ai demandé s'il allait venir. |
| ما فهمتش علاش دار هادشي | ma fhemtch 3lach dar hadchi | Je n'ai pas compris pourquoi il a fait ça. |
8. Les connecteurs logiques
Coordination et addition
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| و | w / ou | et |
| ولا | wla | ou |
| حتى | 7etta | aussi, même |
| زعما | z3ma | c'est-à-dire, en gros |
| بالإضافة | bel2iDafa | en plus, de plus |
| وزيد | w zid | et en plus |
Cause et conséquence
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| حيت / حيتاش | 7it / 7itach | parce que |
| علاحقاش | 3la7e99ach | parce que, du fait que |
| دغيا | daghya | du coup, vite |
| على هاد الشي | 3la hadchi | c'est pour ça, donc |
| لهذا | lihada | par conséquent |
| بحال | b7al | comme, tel que |
But
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| باش | bach | pour que, afin de |
| حتى | 7etta | jusqu'à ce que |
| ما عمر | ma 3emmer | de peur que… ne (rare) |
Opposition et concession
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ولكن | walakin | mais |
| بصح | beSSa7 | mais, pourtant |
| واخا | wakha | bien que, même si / d'accord |
| بالعكس | bel3aks | au contraire |
| غير | ghir | seulement, juste |
| مع ذلك | m3a hadchi | malgré tout |
Condition et temps
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| إلا / إيلا | ila | si (éventuel) |
| كون / لوكان | koun / loukan | si (irréel) |
| ملي | melli | quand, lorsque |
| منين | mnin | quand, dès que |
| قبل ما | 9bel ma | avant que |
| من بعد ما | men b3d ma | après que |
| حتى | 7etta | jusqu'à ce que |
| دابا | daba | maintenant |
Exemples de connecteurs en contexte :
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| مشيت للسوق باش نشري الخضرة | mchit lssou9 bach nchri lkhoDra | Je suis allé au marché pour acheter des légumes. |
| ما جيتش حيت كنت مشغول | ma jitch 7it kont mechghoul | Je ne suis pas venu parce que j'étais occupé. |
| إلا جيتي بكري، غادي نلقاك | ila jiti bekri, ghadi nl9ak | Si tu viens tôt, je te retrouverai. |
| لوكان عندي الفلوس، كون شريت داك الطوموبيل | loukan 3endi lflous, koun chrit dak TTomobil | Si j'avais eu l'argent, j'aurais acheté cette voiture. |
| ملي وصلت، لقيت الباب مسدود | melli wSelt, l9it lbab msdoud | Quand je suis arrivé, j'ai trouvé la porte fermée. |
| واخا عياني، غادي نكمل الخدمة | wakha 3yani, ghadi nkemmel lkhedma | Même si je suis fatigué, je vais finir le travail. |
| بغيت نمشي ولكن ما عنديش الوقت | bghit nemchi walakin ma 3endich lwe9t | Je veux y aller mais je n'ai pas le temps. |
| قبل ما تخرج، سد الضو | 9bel ma tkhrej, sedd DDou | Avant de sortir, éteins la lumière. |
9. Les adverbes et marqueurs du discours
Ces petits mots structurent l'oral et sont omniprésents dans la conversation réelle.
| Arabe | Arabizi | Français | Usage |
|---|
| راه | rah | voilà que, en fait | insiste sur une assertion : rah t3aTTel = il est tard, je te dis |
| إيوا | iwa | eh bien, alors | relance, ouverture de tour de parole |
| صافي | Safi | ça suffit, c'est bon | clôture d'un échange |
| يالله | yallah | allez, on y va | encouragement, départ |
| دابا | daba | maintenant, tout de suite | temps |
| بزاف | bezzaf | beaucoup, trop | quantité |
| شوية | chwiya | un peu | quantité |
| غير | ghir | juste, seulement | restriction |
| مزيان | mezyan | bien, bon | appréciation |
| بالزربة | bzzerba | vite, en vitesse | manière |
| بشوية | bchwiya | doucement, lentement | manière |
| ديما | dima | toujours | fréquence |
| مرة مرة | merra merra | de temps en temps | fréquence |
| عمري | 3emmri | jamais (de ma vie) | fréquence, avec négation |
| بالضبط | bDDabT | exactement | précision |
| تقريبا | ta9riban | environ, à peu près | approximation |
| يمكن | ymken | peut-être | modalité |
| بالله عليك | bellah 3lik | s'il te plaît, je t'en prie | insistance |
10. Phrases d'application
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| واش كتعرف فين كاين السوق؟ | wach kat3ref fin kayn ssou9 ? | Sais-tu où se trouve le marché ? |
| شكون هاد الراجل اللي هضر معاك؟ | chkoun had rrajel lli hDer m3ak ? | Qui est cet homme qui t'a parlé ? |
| شحال خاصني نخلص؟ | ch7al khaSSni nkhelleS ? | Combien dois-je payer ? |
| علاش ما قلتي ليا والو؟ | 3lach ma 9lti liya walou ? | Pourquoi ne m'as-tu rien dit ? |
| كيفاش نوصل للمطار من هنا؟ | kifach nouSel llmaTar men hna ? | Comment aller à l'aéroport d'ici ? |
| فوقاش غادي تبدا الخدمة الجديدة؟ | fou9ach ghadi tebda lkhedma ljdida ? | Quand vas-tu commencer le nouveau travail ? |
| إيوا، صافي، غادي نمشيو دابا | iwa, Safi, ghadi nemchiw daba | Bon, ça suffit, on y va maintenant. |
| راه ما عنديش الوقت، بغيت نمشي بالزربة | rah ma 3endich lwe9t, bghit nemchi bzzerba | Je n'ai vraiment pas le temps, je veux partir vite. |
| هضر بشوية عافاك، ما كنفهمش بزاف | hDer bchwiya 3afak, ma kanfhemch bezzaf | Parle doucement s'il te plaît, je ne comprends pas bien. |
| إلا بغيتي، نقدر نعاونك | ila bghiti, n9der n3awnek | Si tu veux, je peux t'aider. |
| ما عمرني مشيت لمراكش | 3emmri ma mchit l Merrakech | Je ne suis jamais allé à Marrakech. |
| شنو كتدير فحياتك؟ | chnou katdir f 7yatek ? | Que fais-tu dans la vie ? |
Ce qu'il faut retenir
- Une question fermée =
wach en tête, ou simple intonation montante. Aucune inversion.
- Les mots interrogatifs se placent en tête et le reste de la phrase ne bouge pas :
fin katskon ?.
- « Quoi » a trois formes selon la position :
chnou (seul/devant un nom), ach (devant un verbe), achmen (quel).
ch7al couvre à lui seul combien, quel prix, quel âge, quelle heure.
- La cause se dit
7it, le but bach, la condition ila (réel) ou loukan (irréel), le temps melli.
- Les marqueurs du discours (
rah, iwa, Safi, yallah, daba, bezzaf) sont essentiels pour sonner naturel.
Pour aller plus loin