Verbes fréquents et irréguliers : bgha, kla, dar, 3ta, ja, 3end
Une petite dizaine de verbes revient dans presque chaque phrase de darija — vouloir, manger, faire, donner, venir, savoir, pouvoir — et ce sont précisément eux qui sont irréguliers. Cette fiche les conjugue intégralement aux trois temps, explique les catégories de racines faibles (creux, défectueux, sourds), et traite le cas particulier de 3end, qui n'est pas un verbe mais tient lieu de « avoir ».
Index
- 1. Les catégories de racines faibles
- 2. بغى — bgha — vouloir, aimer
- 3. كلا — kla — manger
- 4. دار — dar — faire
- 5. عطى — 3Ta — donner
- 6. جا — ja — venir
- 7. كان — kan — être
- 8. قال — 9al — dire
- 9. عرف et قدر — savoir et pouvoir
- 10. عند — 3end — le pseudo-verbe « avoir »
- 11. Les autres pseudo-verbes
- 12. Tableau récapitulatif des verbes essentiels
- 13. Phrases d'application
1. Les catégories de racines faibles
Une racine est dite faible quand elle contient une semi-voyelle (و waw ou ي ya) ou une consonne redoublée. La position de cette faiblesse détermine le type d'irrégularité.
| Type | Position de la faiblesse | Comportement | Exemples |
|---|---|---|---|
| Sain | Aucune | Entièrement régulier | كتب kteb, خدم khdem, فهم fhem |
| Creux | 2ᵉ radicale = و / ي | Voyelle longue à la 3ᵉ pers., brève ailleurs | شاف chaf, قال 9al, كان kan, باع ba3 |
| Défectueux | 3ᵉ radicale = و / ي | Finale vocalique -a → -i | بغى bgha, مشى mcha, قرا 9ra, نسا nsa |
| Sourd | 2ᵉ = 3ᵉ radicale | Consonne géminée, -i- devant les suffixes | حب 7ebb, شد chedd, حل 7ell |
| Assimilé | 1ʳᵉ radicale = و | La w disparaît à l'inaccompli | وصل wSel → يوصل youSel |
Repère mnémotechnique : au passé, ce sont les creux qui changent (chaf → cheft). Au présent, ce sont les défectueux qui changent (bgha → kanbghi).
2. بغى — bgha — vouloir, aimer
Le verbe le plus utile de la langue : il exprime la volonté, le désir et, avec une personne pour complément, l'affection.
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | بغيت | bghit | كنبغي | kanbghi | ghadi nebghi | je veux |
| nta | بغيتي | bghiti | كتبغي | katbghi | ghadi tebghi | tu veux (m.) |
| nti | بغيتي | bghiti | كتبغي | katbghi | ghadi tebghi | tu veux (f.) |
| howa | بغى | bgha | كيبغي | kaybghi | ghadi yebghi | il veut |
| hiya | بغات | bghat | كتبغي | katbghi | ghadi tebghi | elle veut |
| 7na | بغينا | bghina | كنبغيو | kanbghiw | ghadi nebghiw | nous voulons |
| ntouma | بغيتو | bghitou | كتبغيو | katbghiw | ghadi tebghiw | vous voulez |
| houma | بغاو | bghaw | كيبغيو | kaybghiw | ghadi yebghiw | ils veulent |
Particularité majeure : pour dire « je veux », on emploie l'accompli bghit, pas le présent. kanbghi signifie plutôt « j'aime ». C'est l'un des rares décalages temps/sens de la darija.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| بغيت أتاي | bghit atay | Je veux du thé. |
| بغيت نمشي للدار | bghit nemchi lddar | Je veux rentrer à la maison. |
| كنبغيك | kanbghik | Je t'aime. |
| ما بغيتش | ma bghitch | Je ne veux pas. |
| أش بغيتي؟ | ach bghiti ? | Que veux-tu ? |
3. كلا — kla — manger
Verbe défectueux doublement irrégulier : le présent est bâti sur un radical -akol- totalement différent.
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | كليت | klit | كناكل | kanakol | ghadi nakol | je mange |
| nta | كليتي | kliti | كتاكل | katakol | ghadi takol | tu manges (m.) |
| nti | كليتي | kliti | كتاكلي | katakli | ghadi takli | tu manges (f.) |
| howa | كلا | kla | كياكل | kayakol | ghadi yakol | il mange |
| hiya | كلات | klat | كتاكل | katakol | ghadi takol | elle mange |
| 7na | كلينا | klina | كناكلو | kanaklou | ghadi naklou | nous mangeons |
| ntouma | كليتو | klitou | كتاكلو | kataklou | ghadi taklou | vous mangez |
| houma | كلاو | klaw | كياكلو | kayaklou | ghadi yaklou | ils mangent |
Impératif : كول koul (mange !), كولي kouli (f.), كولو koulou (pl.).
Le verbe خذا khda (prendre) suit exactement le même modèle : khdit / kanakhod / khoud !.
4. دار — dar — faire
Verbe creux extrêmement productif : il sert à former d'innombrables expressions (« faire attention », « faire de son mieux »…).
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | درت | dert | كندير | kandir | ghadi ndir | je fais |
| nta | درتي | derti | كتدير | katdir | ghadi tdir | tu fais (m.) |
| nti | درتي | derti | كتديري | katdiri | ghadi tdiri | tu fais (f.) |
| howa | دار | dar | كيدير | kaydir | ghadi ydir | il fait |
| hiya | دارت | daret | كتدير | katdir | ghadi tdir | elle fait |
| 7na | درنا | derna | كنديرو | kandirou | ghadi ndirou | nous faisons |
| ntouma | درتو | dertou | كتديرو | katdirou | ghadi tdirou | vous faites |
| houma | دارو | darou | كيديرو | kaydirou | ghadi ydirou | ils font |
Expressions avec dar :
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| دير بالك | dir balek | Fais attention ! |
| أش كتدير؟ | ach katdir ? | Que fais-tu ? |
| ما كتدير والو | ma katdir walou | Tu ne fais rien. |
| دار الخير | dar lkhir | Il a fait le bien. |
| درت جهدي | dert jehdi | J'ai fait de mon mieux. |
5. عطى — 3Ta — donner
Défectueux régulier, mais omniprésent avec les doubles pronoms suffixes.
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | عطيت | 3Tit | كنعطي | kan3Ti | ghadi n3Ti | je donne |
| nta | عطيتي | 3Titi | كتعطي | kat3Ti | ghadi t3Ti | tu donnes (m.) |
| nti | عطيتي | 3Titi | كتعطي | kat3Ti | ghadi t3Ti | tu donnes (f.) |
| howa | عطى | 3Ta | كيعطي | kay3Ti | ghadi y3Ti | il donne |
| hiya | عطات | 3Tat | كتعطي | kat3Ti | ghadi t3Ti | elle donne |
| 7na | عطينا | 3Tina | كنعطيو | kan3Tiw | ghadi n3Tiw | nous donnons |
| ntouma | عطيتو | 3Titou | كتعطيو | kat3Tiw | ghadi t3Tiw | vous donnez |
| houma | عطاو | 3Taw | كيعطيو | kay3Tiw | ghadi y3Tiw | ils donnent |
Double pronom : 3Ta + COD + COI s'agglutine en un seul mot.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| عطاني | 3Tani | Il m'a donné. |
| عطاه ليا | 3Tah liya | Il me l'a donné. |
| عطيتها ليه | 3Titha lih | Je la lui ai donnée. |
| عطيني عافاك | 3Tini 3afak | Donne-moi s'il te plaît. |
6. جا — ja — venir
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | جيت | jit | كنجي | kanji | ghadi nji | je viens |
| nta | جيتي | jiti | كتجي | katji | ghadi tji | tu viens (m.) |
| nti | جيتي | jiti | كتجي | katji | ghadi tji | tu viens (f.) |
| howa | جا | ja | كيجي | kayji | ghadi yji | il vient |
| hiya | جات | jat | كتجي | katji | ghadi tji | elle vient |
| 7na | جينا | jina | كنجيو | kanjiw | ghadi njiw | nous venons |
| ntouma | جيتو | jitou | كتجيو | katjiw | ghadi tjiw | vous venez |
| houma | جاو | jaw | كيجيو | kayjiw | ghadi yjiw | ils viennent |
Impératif supplétif : أجي aji (viens !), أجيو ajiw (venez !). Le participe jay / jaya / jayin exprime l'arrivée imminente : hiya jaya daba = elle arrive tout de suite.
7. كان — kan — être
Verbe creux, unique copule de la langue, et auxiliaire de tous les temps composés.
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | كنت | kont | كنكون | kankoun | ghadi nkoun | j'étais / je suis |
| nta | كنتي | konti | كتكون | katkoun | ghadi tkoun | tu étais (m.) |
| nti | كنتي | konti | كتكوني | katkouni | ghadi tkouni | tu étais (f.) |
| howa | كان | kan | كيكون | kaykoun | ghadi ykoun | il était |
| hiya | كانت | kanet | كتكون | katkoun | ghadi tkoun | elle était |
| 7na | كنا | konna | كنكونو | kankounou | ghadi nkounou | nous étions |
| ntouma | كنتو | kontou | كتكونو | katkounou | ghadi tkounou | vous étiez |
| houma | كانو | kanou | كيكونو | kaykounou | ghadi ykounou | ils étaient |
Attention : kankoun ne veut pas dire « je suis » au sens d'un état actuel (on n'exprime pas « être » au présent, voir la fiche de grammaire). kankoun signifie « j'ai l'habitude d'être, je me trouve habituellement ». Pour « je suis fatigué », on dit simplement ana 3yan.
8. قال — 9al — dire
| Personne | Passé (arabe) | Passé (arabizi) | Présent (arabe) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ana | قلت | 9olt | كنقول | kan9oul | ghadi n9oul | je dis |
| nta | قلتي | 9olti | كتقول | kat9oul | ghadi t9oul | tu dis (m.) |
| nti | قلتي | 9olti | كتقولي | kat9ouli | ghadi t9ouli | tu dis (f.) |
| howa | قال | 9al | كيقول | kay9oul | ghadi y9oul | il dit |
| hiya | قالت | 9alet | كتقول | kat9oul | ghadi t9oul | elle dit |
| 7na | قلنا | 9olna | كنقولو | kan9oulou | ghadi n9oulou | nous disons |
| ntouma | قلتو | 9oltou | كتقولو | kat9oulou | ghadi t9oulou | vous dites |
| houma | قالو | 9alou | كيقولو | kay9oulou | ghadi y9oulou | ils disent |
Discours rapporté : on introduit par بلي (belli) ou باللي (balli), sans changer le temps du verbe rapporté.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| قال ليا بلي غادي يجي | 9al liya belli ghadi yji | Il m'a dit qu'il allait venir. |
| قالت لينا بلي مريضة | 9alet lina belli mriDa | Elle nous a dit qu'elle était malade. |
9. عرف et قدر — savoir et pouvoir
عرف — 3ref — savoir, connaître
| Personne | Passé (arabizi) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|
| ana | 3reft | kan3ref | ghadi n3ref | je sais |
| nta | 3refti | kat3ref | ghadi t3ref | tu sais (m.) |
| nti | 3refti | kat3refi | ghadi t3refi | tu sais (f.) |
| howa | 3ref | kay3ref | ghadi y3ref | il sait |
| hiya | 3erfat | kat3ref | ghadi t3ref | elle sait |
| 7na | 3refna | kan3erfou | ghadi n3erfou | nous savons |
| ntouma | 3reftou | kat3erfou | ghadi t3erfou | vous savez |
| houma | 3erfou | kay3erfou | ghadi y3erfou | ils savent |
Formes arabes correspondantes : عرفت، عرفتي، عرف، عرفات، عرفنا، عرفتو، عرفو ; كنعرف، كتعرف، كيعرف، كنعرفو، كتعرفو، كيعرفو.
On utilise très souvent le participe 3aref / 3arfa / 3arfin pour « je sais » : ana 3aref = je sais, ma 3arefch = je ne sais pas. C'est plus naturel que kan3ref.
قدر — 9der — pouvoir
| Personne | Passé (arabizi) | Présent (arabizi) | Futur (arabizi) | Français |
|---|---|---|---|---|
| ana | 9dert | kan9der | ghadi n9der | je peux |
| nta | 9derti | kat9der | ghadi t9der | tu peux (m.) |
| nti | 9derti | kat9deri | ghadi t9deri | tu peux (f.) |
| howa | 9der | kay9der | ghadi y9der | il peut |
| hiya | 9edrat | kat9der | ghadi t9der | elle peut |
| 7na | 9derna | kan9edrou | ghadi n9edrou | nous pouvons |
| ntouma | 9dertou | kat9edrou | ghadi t9edrou | vous pouvez |
| houma | 9edrou | kay9edrou | ghadi y9edrou | ils peuvent |
Formes arabes : قدرت، قدرتي، قدر، قدرات، قدرنا، قدرتو، قدرو ; كنقدر، كتقدر، كيقدر، كنقدرو، كتقدرو، كيقدرو.
9der est toujours suivi de l'inaccompli nu : kan9der nji = je peux venir. Pour « c'est possible » de façon impersonnelle, on dit ممكن (momkin) ou يمكن (ymken).
10. عند — 3end — le pseudo-verbe « avoir »
عند (3end) n'est pas un verbe : c'est une préposition signifiant « chez », à laquelle on colle les pronoms suffixes. Faute de verbe « avoir », c'est elle qui porte toute l'expression de la possession.
| Personne | Arabe | Arabizi | Français | Négation |
|---|---|---|---|---|
| ana | عندي | 3endi | j'ai | ما عنديش ma 3endich |
| nta / nti | عندك | 3endek | tu as | ما عندكش ma 3endekch |
| howa | عندو | 3endou | il a | ما عندوش ma 3endouch |
| hiya | عندها | 3endha | elle a | ما عندهاش ma 3endhach |
| 7na | عندنا | 3endna | nous avons | ما عندناش ma 3endnach |
| ntouma | عندكم | 3endkom | vous avez | ما عندكمش ma 3endkomch |
| houma | عندهم | 3endhom | ils ont | ما عندهمش ma 3endhomch |
Conséquence importante : 3end étant figé, il ne peut pas porter le temps. Pour le passé et le futur, on lui adjoint kan conjugué à la 3ᵉ personne en accord avec l'objet possédé — ou, dans l'usage courant, simplement kan / ghadi ykoun.
| Temps | Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|---|
| Présent | عندي طوموبيل | 3endi Tomobil | J'ai une voiture. |
| Passé | كان عندي طوموبيل | kan 3endi Tomobil | J'avais une voiture. |
| Passé nié | ما كانش عندي طوموبيل | ma kanch 3endi Tomobil | Je n'avais pas de voiture. |
| Futur | غادي يكون عندي طوموبيل | ghadi ykoun 3endi Tomobil | J'aurai une voiture. |
| Futur nié | ما غاديش يكون عندي | ma ghadich ykoun 3endi | Je n'aurai pas. |
11. Les autres pseudo-verbes
La darija exprime plusieurs notions modales par des particules figées portant les suffixes pronominaux, jamais par un verbe conjugué.
| Arabe | Arabizi | Français | Conjugaison |
|---|---|---|---|
| خاصني | khaSSni | il me faut, je dois | khaSSni, khaSSek, khaSSou, khaSSha, khaSSna, khaSSkom, khaSShom |
| عليا | 3liya | je dois (obligation) | 3liya, 3lik, 3lih, 3liha, 3lina, 3likom, 3lihom |
| معايا | m3aya | j'ai sur moi | m3aya, m3ak, m3ah, m3aha, m3ana, m3akom, m3ahom |
| فيا | fiya | j'ai (état, maladie) | fiya, fik, fih, fiha, fina, fikom, fihom |
| بان ليا | ban liya | il m'a semblé | ban liya, ban lik, ban lih… |
| عجبني | 3jebni | ça m'a plu | 3jebni, 3jbek, 3jbou, 3jebha… |
| كيبان ليا | kayban liya | il me semble | — |
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| خاصني نمشي دابا | khaSSni nemchi daba | Il faut que j'y aille maintenant. |
| عليك تخلص | 3lik tkhelleS | Tu dois payer. |
| ما معاياش صرف | ma m3ayach Serf | Je n'ai pas de monnaie sur moi. |
| فيا الحمى | fiya l7emma | J'ai de la fièvre. |
| عجبني هاد الفيلم | 3jebni had lfilm | Ce film m'a plu. |
| كيبان ليا بلي صحيح | kayban liya belli S7i7 | Il me semble que c'est vrai. |
12. Tableau récapitulatif des verbes essentiels
| Arabe | Arabizi (passé 3ᵉ p.) | Présent (ana) | Futur (ana) | Français |
|---|---|---|---|---|
| بغى | bgha | kanbghi | ghadi nebghi | vouloir, aimer |
| مشى | mcha | kanmchi | ghadi nemchi | aller |
| جا | ja | kanji | ghadi nji | venir |
| كلا | kla | kanakol | ghadi nakol | manger |
| شرب | chreb | kanchreb | ghadi nchreb | boire |
| شاف | chaf | kanchouf | ghadi nchouf | voir |
| سمع | sme3 | kansme3 | ghadi nsme3 | entendre |
| دار | dar | kandir | ghadi ndir | faire |
| عطى | 3Ta | kan3Ti | ghadi n3Ti | donner |
| خدا | khda | kanakhod | ghadi nakhod | prendre |
| قال | 9al | kan9oul | ghadi n9oul | dire |
| عرف | 3ref | kan3ref | ghadi n3ref | savoir |
| قدر | 9der | kan9der | ghadi n9der | pouvoir |
| كان | kan | kankoun | ghadi nkoun | être |
| بدا | bda | kanbda | ghadi nebda | commencer |
| سالى | sala | kansali | ghadi nsali | finir |
| خدم | khdem | kankhdem | ghadi nkhdem | travailler |
| قرا | 9ra | kan9ra | ghadi ne9ra | lire, étudier |
| كتب | kteb | kankteb | ghadi nekteb | écrire |
| فهم | fhem | kanfhem | ghadi nefhem | comprendre |
| هضر | hDer | kanhDer | ghadi nehDer | parler |
| شرا | chra | kanchri | ghadi nechri | acheter |
| باع | ba3 | kanbi3 | ghadi nbi3 | vendre |
| خلص | khelleS | kankhelleS | ghadi nkhelleS | payer |
| لقا | l9a | kanl9a | ghadi nel9a | trouver |
| نسا | nsa | kansa | ghadi nensa | oublier |
| جاب | jab | kanjib | ghadi njib | apporter |
| سكن | sken | kanskon | ghadi nskon | habiter |
| وصل | wSel | kanouSel | ghadi nouSel | arriver |
| خرج | khrej | kankhrej | ghadi nkhrej | sortir |
| دخل | dkhel | kandkhol | ghadi ndkhol | entrer |
| نعس | n3es | kan3es | ghadi n3es | dormir |
| حب | 7ebb | kan7ebb | ghadi n7ebb | aimer |
13. Phrases d'application
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|---|---|
| بغيت ناكل شي حاجة | bghit nakol chi 7aja | Je veux manger quelque chose. |
| ما كنعرفش نهضر الدارجة | ma kan3refch nehDer ddarija | Je ne sais pas parler darija. |
| واش تقدر تعاونني؟ | wach t9der t3awenni ? | Peux-tu m'aider ? |
| عندي جوج ديال الخوت وخت وحدة | 3endi jouj dyal lkhout w okht wa7da | J'ai deux frères et une sœur. |
| أش كتدير فالخدمة؟ | ach katdir f lkhedma ? | Que fais-tu comme travail ? |
| عطاني الفلوس البارح | 3Tani lflous lbare7 | Il m'a donné l'argent hier. |
| غادي نجي عندك غدا | ghadi nji 3endek ghedda | Je viendrai chez toi demain. |
| قال ليا بلي ما غاديش يقدر | 9al liya belli ma ghadich y9der | Il m'a dit qu'il ne pourrait pas. |
| خاصني نشري الخبز قبل ما نرجع | khaSSni nechri lkhobz 9bel ma nerje3 | Il faut que j'achète le pain avant de rentrer. |
| كانو عندهم دار كبيرة فالمدينة القديمة | kanou 3endhom dar kbira f lmdina l9dima | Ils avaient une grande maison dans la médina. |
| ما بغيتش ناكل، شبعت | ma bghitch nakol, chba3t | Je ne veux pas manger, je suis rassasié. |
| بدينا نتعلمو الدارجة هاد العام | bdina nt3allmou ddarija had l3am | Nous avons commencé à apprendre le darija cette année. |
| عجبني بزاف هاد الطاجين | 3jebni bezzaf had TTajin | Ce tajine m'a beaucoup plu. |
| ما نسيتش، غير ما كان عنديش الوقت | ma nsitch, ghir ma kan 3endich lwe9t | Je n'ai pas oublié, c'est juste que je n'avais pas le temps. |
Ce qu'il faut retenir
- Les verbes creux (
chaf,9al,kan,dar) alternent voyelle longue / brève au passé :dar→dert. - Les verbes défectueux (
bgha,mcha,3Ta,ja) terminent en-aet passent à-idevant les suffixes. bghit(accompli) = « je veux » ;kanbghi(présent) = « j'aime ». Un décalage à mémoriser.klaetkhdaont un présent en-akol- / -akhod-, sans rapport visible avec le passé.3refet les verbes d'état s'emploient volontiers au participe :ana 3aref,ma 3arefch.3endn'est pas un verbe : c'est une préposition figée, et le temps est porté parkan.- Les modalités françaises « devoir », « falloir », « plaire » passent par des pseudo-verbes figés :
khaSSni,3liya,3jebni.