Le passé (accompli) et le futur avec ghadi / gha-
Le passé de la darija — l'accompli — est la forme la plus simple de la langue : un radical fixe et une série de suffixes identiques pour tous les verbes réguliers. Le futur, lui, ne demande aucune nouvelle conjugaison : on antépose la particule غادي (ghadi) à l'inaccompli déjà connu. Cette fiche donne les tableaux complets aux deux temps, ainsi que les aspects composés (plus-que-parfait, imparfait, futur proche).
Index
1. L'accompli : le jeu de suffixes
L'accompli exprime une action achevée : il traduit le passé composé, le passé simple et parfois le plus-que-parfait français. Il se forme en ajoutant des suffixes au radical, sans aucun préfixe.
| Personne | Suffixe | Exemple avec كتب (kteb) |
|---|
| ana | -t | كتبت ktebt |
| nta | -ti (ou -t) | كتبتي ktebti |
| nti | -ti | كتبتي ktebti |
| howa | — (forme nue) | كتب kteb |
| hiya | -et | كتبات ktebat |
| 7na | -na | كتبنا ktebna |
| ntouma | -tou | كتبتو ktebtou |
| houma | -ou | كتبو ketbou |
Trois remarques importantes :
nta et nti ont la même forme au passé (ktebti) : contrairement au présent, le genre ne se distingue plus à la 2ᵉ personne du singulier.
howa est la forme nue, sans suffixe : c'est la forme de citation du verbe.
- Le passé est beaucoup plus régulier que le présent : les mêmes suffixes s'appliquent à quasiment tous les verbes.
2. Tableaux de verbes réguliers au passé
خدم — khdem — travailler
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | خدمت | khdemt | j'ai travaillé |
| nta | خدمتي | khdemti | tu as travaillé (m.) |
| nti | خدمتي | khdemti | tu as travaillé (f.) |
| howa | خدم | khdem | il a travaillé |
| hiya | خدمات | khedmat | elle a travaillé |
| 7na | خدمنا | khdemna | nous avons travaillé |
| ntouma | خدمتو | khdemtou | vous avez travaillé |
| houma | خدمو | khedmou | ils ont travaillé |
فهم — fhem — comprendre
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | فهمت | fhemt | j'ai compris |
| nta | فهمتي | fhemti | tu as compris (m.) |
| nti | فهمتي | fhemti | tu as compris (f.) |
| howa | فهم | fhem | il a compris |
| hiya | فهمات | fehmat | elle a compris |
| 7na | فهمنا | fhemna | nous avons compris |
| ntouma | فهمتو | fhemtou | vous avez compris |
| houma | فهمو | fehmou | ils ont compris |
شرب — chreb — boire
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | شربت | chrebt | j'ai bu |
| nta | شربتي | chrebti | tu as bu (m.) |
| nti | شربتي | chrebti | tu as bu (f.) |
| howa | شرب | chreb | il a bu |
| hiya | شربات | cherbat | elle a bu |
| 7na | شربنا | chrebna | nous avons bu |
| ntouma | شربتو | chrebtou | vous avez bu |
| houma | شربو | cherbou | ils ont bu |
3. Les verbes à radical faible au passé
Verbes défectueux (finale en voyelle) : مشى — mcha — aller
La voyelle finale -a devient -i devant les suffixes commençant par une consonne.
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | مشيت | mchit | je suis allé |
| nta | مشيتي | mchiti | tu es allé (m.) |
| nti | مشيتي | mchiti | tu es allée (f.) |
| howa | مشى | mcha | il est allé |
| hiya | مشات | mchat | elle est allée |
| 7na | مشينا | mchina | nous sommes allés |
| ntouma | مشيتو | mchitou | vous êtes allés |
| houma | مشاو | mchaw | ils sont allés |
Même schéma pour بغى bgha (vouloir) → bghit, قرا 9ra (lire) → 9rit, شرا chra (acheter) → chrit, نسا nsa (oublier) → nsit, لقا l9a (trouver) → l9it.
Verbes creux (voyelle longue interne) : شاف — chaf — voir
Au passé, la voyelle longue se raccourcit devant les suffixes consonantiques : chaf → cheft.
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | شفت | cheft | j'ai vu |
| nta | شفتي | chefti | tu as vu (m.) |
| nti | شفتي | chefti | tu as vu (f.) |
| howa | شاف | chaf | il a vu |
| hiya | شافت | chafet | elle a vu |
| 7na | شفنا | chefna | nous avons vu |
| ntouma | شفتو | cheftou | vous avez vu |
| houma | شافو | chafou | ils ont vu |
Ce mécanisme d'alternance voyelle longue (3ᵉ pers.) / voyelle brève (autres personnes) est la signature des verbes creux. Il vaut aussi pour :
| Verbe | 3ᵉ p. masc. | 1ʳᵉ p. sg. | Français |
|---|
| قال | 9al | 9olt | dire |
| كان | kan | kont | être |
| جاب | jab | jebt | apporter |
| باع | ba3 | be3t | vendre |
| زاد | zad | zedt | ajouter, naître |
| فات | fat | fett | passer, dépasser |
Verbes sourds (consonne double) : حب — 7ebb — aimer
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | حبيت | 7bbit | j'ai aimé |
| nta | حبيتي | 7bbiti | tu as aimé (m.) |
| nti | حبيتي | 7bbiti | tu as aimé (f.) |
| howa | حب | 7ebb | il a aimé |
| hiya | حبات | 7ebbat | elle a aimé |
| 7na | حبينا | 7bbina | nous avons aimé |
| ntouma | حبيتو | 7bbitou | vous avez aimé |
| houma | حبو | 7ebbou | ils ont aimé |
4. La négation du passé
Même mécanisme encadrant que partout : ma + verbe + -ch.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ما خدمتش | ma khdemtch | Je n'ai pas travaillé. |
| ما مشاش | ma mchach | Il n'est pas allé. |
| ما شفتهاش | ma chefthach | Je ne l'ai pas vue. |
| ما فهمناش | ma fhemnach | Nous n'avons pas compris. |
| ما قالوش ليا | ma 9alouch liya | Ils ne me l'ont pas dit. |
| ما جاتش | ma jatch | Elle n'est pas venue. |
| ما كانش هنا | ma kanch hna | Il n'était pas là. |
5. Le futur avec ghadi / gha-
Le futur ne demande aucune conjugaison nouvelle : on place la particule غادي (ghadi) devant l'inaccompli nu (celui de la fiche précédente, sans ka-).
Structure : ghadi + inaccompli
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| غادي نمشي | ghadi nemchi | Je vais aller / j'irai. |
| غادي يخدم | ghadi yekhdem | Il travaillera. |
Trois formes de la particule, toutes équivalentes :
| Forme | Arabe | Remarque |
|---|
| ghadi | غادي | Forme pleine, invariable à l'oral moderne |
| gha- | غا | Forme abrégée, très courante : ghanemchi |
| ghadi / ghadya / ghadyin | غادي / غادية / غاديين | Forme accordée (plus traditionnelle, s'accorde avec le sujet) |
L'accord de ghadi (masc. ghadi, fém. ghadya, pl. ghadyin) reste vivant mais tend à disparaître : la forme invariable ghadi est aujourd'hui la plus répandue, et gha- collé au verbe est la norme à l'oral rapide.
6. Tableaux de verbes au futur
مشى — mcha — aller
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | غادي نمشي | ghadi nemchi | j'irai |
| nta | غادي تمشي | ghadi temchi | tu iras (m.) |
| nti | غادي تمشي | ghadi temchi | tu iras (f.) |
| howa | غادي يمشي | ghadi yemchi | il ira |
| hiya | غادية تمشي | ghadya temchi | elle ira |
| 7na | غادي نمشيو | ghadi nemchiw | nous irons |
| ntouma | غادي تمشيو | ghadi temchiw | vous irez |
| houma | غاديين يمشيو | ghadyin yemchiw | ils iront |
خدم — khdem — travailler
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | غانخدم | ghankhdem | je travaillerai |
| nta | غاتخدم | ghatkhdem | tu travailleras (m.) |
| nti | غاتخدمي | ghatkhedmi | tu travailleras (f.) |
| howa | غايخدم | ghaykhdem | il travaillera |
| hiya | غاتخدم | ghatkhdem | elle travaillera |
| 7na | غانخدمو | ghankhedmou | nous travaillerons |
| ntouma | غاتخدمو | ghatkhedmou | vous travaillerez |
| houma | غايخدمو | ghaykhedmou | ils travailleront |
كان — kan — être
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | غادي نكون | ghadi nkoun | je serai |
| nta | غادي تكون | ghadi tkoun | tu seras (m.) |
| nti | غادي تكوني | ghadi tkouni | tu seras (f.) |
| howa | غادي يكون | ghadi ykoun | il sera |
| hiya | غادي تكون | ghadi tkoun | elle sera |
| 7na | غادي نكونو | ghadi nkounou | nous serons |
| ntouma | غادي تكونو | ghadi tkounou | vous serez |
| houma | غادي يكونو | ghadi ykounou | ils seront |
شاف — chaf — voir
| Personne | Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ana | غانشوف | ghanchouf | je verrai |
| nta | غاتشوف | ghatchouf | tu verras (m.) |
| nti | غاتشوفي | ghatchoufi | tu verras (f.) |
| howa | غايشوف | ghaychouf | il verra |
| hiya | غاتشوف | ghatchouf | elle verra |
| 7na | غانشوفو | ghanchoufou | nous verrons |
| ntouma | غاتشوفو | ghatchoufou | vous verrez |
| houma | غايشوفو | ghaychoufou | ils verront |
7. La négation du futur
Le ma...ch encadre la particule ghadi, pas le verbe.
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| ما غاديش نمشي | ma ghadich nemchi | Je n'irai pas. |
| ما غاديش يخدم | ma ghadich yekhdem | Il ne travaillera pas. |
| ما غاديش نكون هنا | ma ghadich nkoun hna | Je ne serai pas là. |
| ما غاديش نشريو داك الشي | ma ghadich nchriw dakchi | Nous n'achèterons pas ça. |
Avec la forme abrégée gha-, on peut aussi entendre ma ghankhdemch.
8. Les temps composés avec kan
L'auxiliaire كان (kan) se combine avec les autres formes pour créer des aspects supplémentaires. C'est la seule « conjugaison composée » de la darija, et elle couvre l'imparfait, le plus-que-parfait et le conditionnel.
Imparfait / habitude passée : kan + présent en ka-
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| كنت كنخدم فالرباط | kont kankhdem f rrbaT | Je travaillais à Rabat. |
| كان كيمشي للبحر كل صيف | kan kaymchi lb7ar koll Sif | Il allait à la mer chaque été. |
| كنا كنقراو مع بعضياتنا | konna kan9raw m3a b3Diyatna | Nous étudiions ensemble. |
Plus-que-parfait : kan + accompli
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| كنت مشيت قبل ما تجي | kont mchit 9bel ma tji | J'étais déjà parti avant que tu arrives. |
| كان كلا قبل | kan kla 9bel | Il avait déjà mangé. |
| كانو خرجو | kanou kherjou | Ils étaient sortis. |
Conditionnel / irréel : kan + futur, ou loukan ... koun
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| كنت غادي نمشي، ولكن مرضت | kont ghadi nemchi, walakin mreDt | J'allais y aller, mais je suis tombé malade. |
| لوكان عندي الفلوس، كون شريتها | loukan 3endi lflous, koun chritha | Si j'avais l'argent, je l'achèterais. |
| لوكان جيتي بكري، كون لقيتيه | loukan jiti bekri, koun l9itih | Si tu étais venu tôt, tu l'aurais trouvé. |
Futur proche / imminence : participe ou 9rib
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| أنا ماشي دابا | ana machi daba | Je pars tout de suite. |
| قريب نوصل | 9rib nouSel | Je suis sur le point d'arriver. |
| على وشك نخرج | 3la wchek nekhrej | Je suis sur le point de sortir. |
9. Les marqueurs temporels
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| دابا | daba | maintenant |
| البارح | lbare7 | hier |
| اليوم | lyoum | aujourd'hui |
| غدا | ghedda | demain |
| بعد غدا | b3d ghedda | après-demain |
| وللبارح | wellbare7 | avant-hier |
| دغيا | daghya | tout de suite, vite |
| من بعد | men b3d | plus tard, ensuite |
| قبيلة | 9bila | il y a un instant |
| زمان | zman | autrefois, il y a longtemps |
| ديما | dima | toujours |
| عمر | 3emmer | jamais (avec négation) |
| مازال / باقي | mazal / ba9i | encore, pas encore |
| دغيا دغيا | daghya daghya | très vite |
| من دابا | men daba | à partir de maintenant |
| السيمانة الجاية | ssimana jjaya | la semaine prochaine |
| الشهر اللي فات | chher lli fat | le mois dernier |
10. Phrases d'application
| Arabe | Arabizi | Français |
|---|
| مشيت للسوق البارح | mchit lssou9 lbare7 | Je suis allé au marché hier. |
| ما شفتوش من زمان | ma cheftouch men zman | Je ne l'ai pas vu depuis longtemps. |
| كليت الطاجين مع العائلة | klit TTajin m3a l3a2ila | J'ai mangé le tajine avec la famille. |
| غادي نمشي لمراكش غدا | ghadi nemchi l Merrakech ghedda | J'irai à Marrakech demain. |
| غانعيط ليك من بعد | ghan3ayeT lik men b3d | Je t'appellerai plus tard. |
| ما غاديش نقدر نجي | ma ghadich n9der nji | Je ne pourrai pas venir. |
| كنت كنسكن فطنجة | kont kanskon f Tanja | J'habitais à Tanger. |
| كانو خدمو بزاف هاد العام | kanou khedmou bezzaf had l3am | Ils avaient beaucoup travaillé cette année. |
| فوقاش غادي توصل؟ | fou9ach ghadi touSel ? | Quand vas-tu arriver ? |
| قالو ليا بلي غادي يجيو | 9alou liya belli ghadi yjiw | Ils m'ont dit qu'ils allaient venir. |
| لوكان عرفت، ما كون مشيتش | loukan 3reft, ma koun mchitch | Si j'avais su, je ne serais pas allé. |
| باقي ما وصلوش | ba9i ma wSlouch | Ils ne sont pas encore arrivés. |
Ce qu'il faut retenir
- Le passé (accompli) se forme par suffixes :
-t, -ti, —, -et, -na, -tou, -ou. La 3ᵉ pers. masc. est la forme nue du verbe.
- Au passé,
nta et nti ont la même forme — le genre ne se distingue plus.
- Les verbes creux raccourcissent leur voyelle :
chaf → cheft, 9al → 9olt, kan → kont.
- Le futur =
ghadi (ou gha- collé) + inaccompli nu. Aucune conjugaison nouvelle.
- La négation du futur encadre
ghadi : ma ghadich nemchi.
kan sert d'auxiliaire pour l'imparfait (kan + ka-), le plus-que-parfait (kan + accompli) et le conditionnel.
- L'irréel se construit avec
loukan ... koun.
Pour aller plus loin